Plattelandbreedband: hoe verder?

Overheden, traditioneel verantwoordelijk voor aanleg van infrastructuur, wachten bij breedband in het buitengebied vooral af. Marktpartijen zoeken kansen op business, soms inclusief staatssteun. Burgers nemen op grote schaal initiatief en betreden een lastige weg vol voetangels en klemmen, en veel pionieren. Wat zijn de perspectieven voor het platteland?

Minister Henk Kamp (EZ) is niet van plan geld uit te geven voor een terrein waar volgens hem de markt binnenkort maatregelen zal nemen. Het rijk kan alleen burgers en andere overheden faciliteren, zegt hij. Zo stimuleert Kamp het vormen van een kennisplatform waarbij overheden ervaringen uitwisselen en van elkaar leren.

Overheden die publieke financiering van projecten overwegen, wil hij duidelijkheid geven over mogelijkheden binnen Europese staatssteunregels. Hij verkent ook de behoefte aan een nationale koepelregeling zodat overheden krachten bundelen in plaats van allemaal apart telkens hun steunregeling aan de Europese commissie hoeven voor te leggen.

Het rijk kan alleen burgers en andere overheden faciliteren

Provincies verschillen in tempo
De meeste provinciebesturen staan onder druk van burgers om te zoeken naar oplossingen voor sneller internet. Het speelt niet alleen in Groningen, Friesland, Drenthe en Overijssel. Ook Flevoland, Limburg, Noord-Brabant en Noord-Holland werken eraan. Noord-Brabant was begin 2016 de eerste provincie die een uitvraag deed bij marktpartijen om het hele buitengebied aan te pakken.

Digitale exclusie
Hoeveel kun je vragen van burgers en hun gemeenschappelijke acties om nu hoogwaardige infrastructuur te krijgen en niet over tig jaar? 'Snel internet als nutsvoorziening moet bij overheden op de agenda's staan', aldus Koen Saleminkop 22 september 2016 tijdens zijn verdediging van zijn proefschrift 'Digital Margins' aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Hij spreekt van 'digitale exclusie': door ongelijke toegang tot internet raken bewoners en ondernemers in grote delen van het land achterop. 'Het belang van snel internet in het dagelijks leven is cruciaal geworden. Zulke buitengebieden worden steeds onaantrekkelijker vestigingsplaatsen voor potentiële bewoners en bedrijven'.

Salemink signaleert dat lang niet overal burgers actief zijn om op maat hun breedband gerealiseerd te krijgen. Er zijn vele 'initiatiefarme gemeenschappen' waar zonder overheidsinspanning niets zal gebeuren. Zijn pleidooi voor daar is: overheden, neem het voortouw! 

Door ongelijke toegang tot internet raken bewoners en ondernemers in grote delen van het land achterop

Ruimte geven
Waar zelforganisatie wel aan de orde is, moeten overheden volgens hem projecten volop ruimte geven zodat die hun doelen kunnen bereiken. Breedband in buitengebieden lijkt zelfs onhaalbaar zonder inzet van burgers: 'Er zijn mooie voorbeelden. Overheden moeten er wel voor waken dat kleine clubs vrijwilligers niet overbelast raken, of overruled worden door overheden of marktpartijen. Voorkom zoveel mogelijk frustraties. Wanneer initiatieven voortijdig doodbloeden of worden tegengewerkt, heeft dat ook invloed op actieve groepen elders in de regio'.

Zoektocht blijft
Voorlopig blijft het zoeken voor veel betrokkenen. De een naar de eigen rol, de ander met het oog op de kwestie: wie kan zorgen voor aanlegmogelijkheden tegen een redelijke prijs voor iedereen? Wel of geen overheid daarbij? Maar ook: welke projectschaal is optimaal? Welk percentage aangesloten percelen is de minimale drempel? Is vanuit risico-oogpunt bundeling gewenst binnen een grotere provinciale netwerkmaatschappij? 

Er zijn experts die de kracht van de groepen burgers hoog inschatten. Zoals Evert Blansjaar, als zelfstandig consultant telecommunicatie betrokken bij uiteenlopende initiatieven. Hij is ook door Drenthe ingehuurd als officieel kwartiermaker voor de vijftig in die provincie ontstane burgerinitiatieven.

Overheden zoeken krampachtig, praten met marktpartijen. Maar de grote partijen, KPN voorop, bewegen niet

'We zitten nu in de fase dat de overheden krampachtig zoeken. Ze praten met marktpartijen. Maar de grote partijen, KPN voorop, bewegen niet. Ik voorzie dat binnen nu en twee jaar de bewonersinitiatieven tonen dat ze succesvolle business cases hebben. Misschien dat de banken dan gaan meedoen en mogelijk ook KPN. Vooralsnog lenen de coöperaties bij de provincies, de gemeentes en bij private partijen zoals Rendo. Die lenen samen nu 16 miljoen euro om glasvezel aan te leggen in de hele gemeente De Wolden'. 

Meer vakmensen graag, minder adviseurs
Blansjaar: 'KPN als provider zit in een lastige positie. Als actieve operator op het netwerk moet zij water in de wijn doen nu ze markt ziet wegvloeien. Andere aanbieders streven KPN voorbij. Die 5.000 actieve burgerdeskundigen snappen de korte levensduur niet die KPN hen aanbiedt. Dus KPN zal in het buitengebied meer moeten investeren. Het gaat ook om beheer en onderhoud. Telecom is een vak; daar zijn adviseurs genoeg maar vakmensen te weinig.' 

Salemink sluit hierop aan: 'Waar kleinere regionale kabelbedrijven de leiding hebben, maken de initiatieven de zo belangrijke beginfase sneller door. Dankzij hun technische vakkennis. En ze weten hoe de breedbandmarkt werkt'.

Alle actieve bewoners hebben een lijntje met de gekozen bestuurders en die voelen dat

Blansjaar voorziet verder toenemende druk op politiek gekozen bestuurders. 'Alle actieve bewoners hebben een lijntje met de gekozen bestuurders en die voelen dat. Het leidde in Drenthe tot een regeling om de vraagbundeling te organiseren, tot een breedbandfonds en het kennisplatform Verbind Drenthe. We zien bij de vijftig Drentse initiatieven nog vooral de fase van vraagbundeling. Maar de coöperaties hebben onderling contact, leren via het platform de volgende stappen te zetten'. 

Voorkom verspilling
In provincies als Groningen, Friesland en Noord-Holland signaleert Blansjaar dat onder druk van burgerinitiatieven sommige stappen zijn genomen, zoals het stimuleren van de vraagbundeling.

'Maar verder heeft de politiek nog weinig laten zien. Actieve burgers die al heel ver zijn met hun breedbandorganisatie worden in de wacht gezet met hun vragen. Terwijl ze al verder zijn dan de provincie vooruit kan denken. In Drenthe worden nu netwerken aangelegd. Dat is al heel wat. Maar overal waar overheidsgeld in het geding is – zie bijvoorbeeld Groningen – ontstaat een geweldig circus. Dat leidt tot vertragingen en verspilling van belastinggelden. Maar het breedband-probleem van bewoners wordt niet opgelost'.

Steeds meer tips beschikbaar
Het aanbesteden vraagt bij veel bottom-up initiatieven ondersteuning: juridisch en financieel ingewikkeld, en dat kost tijd. In de stap van aanleg en oplevering de rol van opdrachtgever spelen, vereist kennis en ervaring.

Sommige provincies maken vervolgens de business case rendabel door een zachte lening te verstrekken

Na gereedkomen worden beheer en onderhoud meestal uitbesteed aan gespecialiseerde bedrijven. BoekelNet (in Noord-Brabant) is het eerste operationele netwerk in eigendom van een coöperatie, met belangrijke steun door de gemeente.

Gemiddeld moet meer dan vijftig procent van de bewoners zich verplichten tot het afnemen van diensten. Hoe meer deelnemers, hoe groter de kans op succes. Initiatiefnemers vragen voor het campagne voeren geld bij overheden: meestal gemeente, soms provincie.

Sommige provincies maken vervolgens de business case rendabel door een zachte lening te verstrekken. Een volledig dekkend netwerk vraagt om enige solidariteit van de minder afgelegen huishoudens en bedrijven: meebetalen voor anderen. Gevestigde marktpartijen gaan als antwoord op burgeracties ook campagne voeren, en bijvoorbeeld kortingen geven in aangrenzende gebieden zoals grotere dorpen. 

Een volledig dekkend netwerk vraagt om enige solidariteit

Lenen bij provincie of bij ander initiatief
Wat te doen wie lokaal niet alle kennis bijeen krijgt? Bij coöperatie Breedband Bergen (Noord-Holland) zeggen bestuurders Jurgen Agne en Vincent Dekker: 'Je hoeft niet alle kennis van de wereld in huis te hebben: mis je bijvoorbeeld een technicus, probeer die dan te lenen van een naburig initiatief. In Noord-Holland alleen al zijn zeker tien groepen actief. Je merkt dat we al gauw praten over 'onze provincie'.

De provincie is belangrijk. Want die kan bijvoorbeeld zorgen voor technische bundeling. De provincie zou een glasvezel-hoofdstructuur kunnen stimuleren, wat leidt tot aanzienlijk lagere kosten per aansluiting'. 

Steendam: nieuwe technologie cruciaal
Bij Dorpscoöperatie Steendam in Groningen, waar de burgers zelf hebben gegraven en waar de glasvezel op dit moment wordt uitgetest, vergelijken de initiatiefnemers de glasvezelmisère met de situatie rond elektriciteitslevering.

Marktpartijen werken vaak mee met breedbandinitiatieven als zij later netwerkeigenaar worden. Maar initiatiefnemers willen vaak zelf eigenaar en beheerder worden

Op bewonersbijeenkomsten komt vaak de volgende redenering naar voren: 'Nieuwe technologieën zijn kleinschalig en zij betekenen veel in een gebied als het onze. Kijk hoe bewoners in kleine verbanden hun energie onderling verdelen nadat ze die met zonnepanelen en windmolentjes zelf inzamelden.

Zij hoeven niet meer te wachten op een centraal punt waar elektriciteit vandaan komt. Dat besef dringt langzaam door. Voor glasvezel geldt hetzelfde. Er hoeven niet per sé grote provinciale plannen met dito aanbestedingen in buitengebieden te worden gemaakt. De tijd van centrale sturing en top-down werken is voorbij'. 

Onenigheid binnen groepen

Marktpartijen werken vaak mee met breedbandinitiatieven op voorwaarde dat zij later netwerkeigenaar worden. Initiatiefnemers willen echter regelmatig een 'open net' en zelf eigenaar en beheerder worden.

Expert aan de RU Groningen Koen Salemink hierover: 'In een aantal groepen speelt een belangrijk dilemma. Of sneller met een gevestigde marktpartij verder komen en bevoegdheden uit handen geven. Of het ideaal van een eigen open netwerk en zelfbeschikking. Het geeft soms ruzie en kan leiden tot scheuring binnen de groep'.
Trefwoorden: Tags: breedband; Buitengebied; Internetsnelheid; Burgerinitiatieven; glasvezel

Uw bijdrage

Log in met om uw bijdrage te plaatsen.